راهنمای آموزش املا،بخش هشتم :اشكالات مربوط به حافظهي ديداري
راهنمای آموزش املا،بخش هشتم :اشكالات مربوط به حافظهي ديداري
دانشآموزان در كلاس اوّل دبستان با نشانههاي خطي يا حروف، كه صورت نوشتاري صداها هستند، آشنا ميشوند و ميآموزند كه چگونه گفتار را به نوشتار تبديل كنند. ناآشنا بودن برخي نشانهها یا نشناختن آنها، و عدم تسلّط دانشآموزان در به خاطر سپاري و به يادآوري نشانهي درست يك صدا موجب ميشود كه در هنگام املانويسي، نشانهي ديگري را به كار برند يا نشانهي حرفي مورد نظر را ننويسند.
چون رابطهي برابري نشانهي حرف با صوت در بيشتر حروف الفبای فارسی وجود دارد (يك نشانه در برابر يك صدا) و دانشآموزان ميتوانند براساس مسير آوايي به نوشتن كلمهها بپردازند، لازم است معلّم ابتدا مطمئن شود همهي دانشآموزان از تواناييهاي اوّليه در نوشتن برخوردار هستند. اين تواناييها عبارتند از:
1. توانايي نوشتن نشانه هاوحروف الفبا (حرف نويسي)
2. دانش تركيب صحيح نشانه هاوحروف (هجاوكلمهنويسي)
3. به یاد سپاری وتوانايي نوشتن صحيح نشانه ها،حروف وکلمات از حفظ (املانويسي)
لازم است معلّم از دانشآموزاني كه به اين مهارت هادست نيافتهاند، بخواهد تا كلمههاي جديد را بخش كنند، صداهاي هر بخش را كشيده بگويند و سپس به تفكيك صدا آن را بنويسند و به تلفّظ و معناي آن توجّه كنند. زيرا براي آموزش املاي صحيح هر كلمه بايد گوش بشنود، چشم آن را ببيند و دست نوشتن آن را تمرين كند. يعني بين حافظهي شنوايي، ديداري و حسي – حركتي هماهنگي لازم ايجاد شود.
گاه اشتباه املايي ناشي از نشناختن حرف (برابرهاي آوايي) نيست بلكه ناشي از ويژگي ديگر خط فارسي است و آن وجود «نشانههاي هم آوا» است. حروف همصدا يا نشانههاي همآوا در فارسي عبارتند از: (س- ث- ص)، (ذ- ز- ض- ظ)، (ح- هـ)، (ط- ت)، (ء-ع).
بيش تر اشكالات دانشآموزان مربوط به غلطنويسي كلمات يا حروف مربوط به واژه هاي داراي حروف همصدا است؛كه دانشآموزان نشانهي ديگري را به جاي نشانهي به كار رفته در كلمه مينويسند. در واقع آنان «برابر آوايي» را ميشناسند امّا در به كارگيري نوع درست آن، از بين نشانههاي ديگر همآوا، دچار مشكل هستند.(دربروز این اشکال آن ها مقصر نیستند بلکه این اشکال ناشی از ویژگی خط و زبان فارسی است .)براي رفع اين مشكل، بايد حافظهي ديداري در دانشآموزان تقويت شود و فقط مهارت دانشآموز در نوشتن از طريق مسير آوايي كافي نيست بلكه آنان بايد گزينهي صحيح را از بين گزينههاي مختلف و ممكن انتخاب كنند و بنويسند. مثلاً تصوّركلمهي «صحبت» براساس آواهاي شنيده شده ( مسير آوايي) به حالتهاي زير ميسّر است.
«صحبت (شكل صحيح)، صهبت، صحبط، سُحبت، سُهبت، سحبط، ثحبط، ثهبط، ثحبت، ثهبت، صهبط، سهبط»
براساس نتايج تحقيق خانمها جميله ماشيني و زهرا اباذري (1376) بين تمام دانشآموزان پايههاي دوم و سوم و چهارم دبستانهاي منطقهي 5 تهران به تعداد (611 نفر) اشتباهات مربوط به حافظهي ديداري درصد قابل توجّهي از اشتباهات املايي دانشآموزان را به خود اختصاص ميدهند (در پايهي دوم 9 درصد، پايهي سوم 13درصد و پايهي چهارم 17 درصد اشتباهات املايي هرپايه مربوط به حافظهي ديداري است) و نكتهي داراي اهميت اين است كه با بالارفتن پايهي كلاسي، درصد اشتباهات افزايش مييابد. چرا كه دانشآموزان بايد تعداد بيشتري از اين واژهها را كه تقريباً تمامي آنها كلمات عربي رايج در فارسي هستند، به حافظه بسپارند و بياموزند.
علاوه بر آن مرتضي مهرابي (1377) در پژوهش خويش كه بين 300 دانشآموز كلاس سوم دبستانهاي خميني شهر انجام شد، نشان داد كه 07/21 درصد از اشكالات املايي دانشآموزان مربوط به نادرستنويسي كلمات داراي حروف همصدا است، كه پسران درصد بيشتري از اين ميزان را به خود اختصاص ميدهند. (2/64 پسران در مقابل 8/35 درصد در دختران)
حافظه ي بينايي و شيوههاي تقويت آن
همانطور كه در سببشناسي ضعف حافظهي بينايي اشاره شد دانشآموز نميتواند تصوير حرف مورد نظر را در كلمه به خاطر بياورد و از خود يا ديگران ميپرسد كه مثلاً با كدام (س) است، (ص) صابون يا (س) سيب يا (ث)لثه. اينگونه بيان كردن، و يك كلمه را مرجع تشخيص نوع حرف صحيح به كار رفته در كلمه قرار دادن، درست به نظر نميرسد و او را از تقويت حافظه و يادگيري اصولي بازميدارد و متكي به ديگران ميكند.
آموزگاران، مربّيان و اوّلياي گرامي ميتوانند با توجّه به پايهي كلاسي و سن و نياز دانشآموزان از شيوههاي زير براي تقويت حافظهي بينايي آنان استفاده كنند.
الف :فعالیت های عمومی وغیر نوشتاری
این فعالیت ها و تمرین ها ی مشابه می تواند با تشخیص معلم وبه تناسب سن ونیاز دانش آموزانجام و تکرار گرددتا حافظه ی بینایی او تقویت شود.
1. تشخيص و بيان وسايل يا اشياي گم شده: چند وسيلهي مختلف را به كودك نشان ميدهيم تا آنها را خوب ببيند. سپس از او ميخواهيم چشمان خود را ببندد و وسايل را در ذهن خود مجسم كند. در اين حال يك وسيله را برميداريم و از فرد ميخواهيم چشمان خود را باز كند و بگويد كدام وسيله برداشته شده است. براي شروع ميتوان از پنج وسيله يا كمتر استفاده كرد.
2. نام بردن وسايل ديده شده: تعدادي وسيلهي مختلف را به كودك نشان ميدهيم و از او ميخواهيم به دقّت آنها را مشاهده كند. سپس روي وسايل را ميپوشانيم و از او ميخواهيم آنها را نام ببرد.
3. مرتّب كردن وسايل در هم ريخته: مجموعهي محدودي از وسايل را به ترتيب خاصي ميچينيم و از كودك ميخواهيم با نگاه به آن، نام و ترتيب قرار گرفتن آنها را به خاطر بسپارد. سپس به دور از نگاه او، جاي چند وسيله را با هم عوض ميكنيم و بعد از او ميخواهيم وسايل را به ترتيب قبل بچيند. اين فعّاليّت به تقويت توالي حافظهي بينايي او كمك ميكند.
4. تشخيص فرد جابهجا شده در كلاس (بازي تغيير جا)
5. ساختن اشكال با كاغذهاي رنگي يا چوب كبريت: تعدادي كاغذ رنگي، چوب كبريت در اختيار دانشآموزان قرار ميدهيم. و از آنان ميخواهيم تا شكلي مشابه طرحي را كه به آنها ارائه ميكنيم بسازند. سپس طرح ارائه شده را برميداريم و شكل ساخته شده به وسيلهي آنان را بر هم ميزنيم و از آنان ميخواهيم دوباره آن را بسازند.
6. نقاشي كردن با اشكال: شكلي را براي مدّت چند ثانيه به دانشآموزان نشان ميدهيم و از او ميخواهيم با دقّت به آن بنگرد. آنگاه شكل را مخفي كرده و از آنها ميخواهيم شكل را از حفظ بكشند.
ب :فعالیت های زبانی :این فعالیت ها و تمرین های مشابه شفاهی وکتبی می تواند با تشخیص معلم وبه تناسب پایه ی کلاسی ونیاز دانش آموزانجام و تکرار گرددتا حافظه ی بینایی او تقویت شود.
1. نام بردن تصاوير: تعدادي تصوير را به دانش آموز نشان ميدهيم و از او ميخواهيم با دقّت نگاه كند، آنگاه تصويرها را مخفي كرده و از او ميخواهيم آنها را نام ببرد. اين كار ابتدا با دو تصوير آغاز كنيد و بتدريج بر تعداد تصاوير بيفزاييد تا زماني كه بتوانند تعداد بيش تري را به خاطر بسپارند. در پايهي اوّل اين فعّاليّت را به وسيلهي كليد واژههاي تصويري (تصويرهاي كوچك زير هر نگاره يا درس) انجام دهيد تا هم تلفّظ كلمات را به زبان معيار بدانند و هم به طور غيرمستقيم با شكل خطي آنها آشنا شوند. در رويكرد كلي آموزش زبان، واژه مانند تصوير به ذهن سپرده خواهد شد و كودك از كل واژه به آن پي ميبرد و نام آن را بيان ميكند.
2. جور كردن تصاوير و شكل خطي آنها (واژه): تعدادي تصوير را، كه نام آنها زيرشان نوشته شده است، به كودك نشان ميدهيم (واژههايي كه قابل تصور و تجسم هستند) و ميخواهيم به دقّت به آنها نگاه كند. آنگاه تصويرها و واژه (نام آنها) را جداگانه به او ميدهيم و ميخواهيم هر تصوير را با شكل خطي واژه انطباق دهد. پس از مدّتي، تصاوير اوّليه را كنار ميگذاريم و تصويرها و واژههاي منفرد را نيز در هم ميريزيم و از كودك ميخواهيم دوباره شكل خطي مربوط به هر واژه را به ياد بياورد و زير آن قرار دهد.
3- شرح جزئيات يك تصوير مركب و پيچيده: يك تصوير نسبتاً مركب و پيچيده را كه چند مفهوم را دربردارد (مثلاً منظره يا صحنهاي از زنگ تفريح، يك كلاس درس و ...) به دانشآموزان نشانميدهيم و از آنان ميخواهيم تا به دقّت آن را مشاهده كنند. سپس تصوير را از نظر آنها دوري كنيم و از اجزاي ديده شده در تصوير سؤال ميكنيم. هر جا لازم باشد دوباره تصوير را به آنها نشان ميدهيم. بديهي است در هر بار ارائهي مجدد تصوير، كودك اجزاي بيش تري از آن را به خاطر ميسپارد و كيفيت مشاهده ي وي افزايش مييابد.
4- تهيهي كارت واژگان (كلمههاي داراي ارزش املايي، همخانواده، مترادف، متضاد): معلّم براي انجام اين فعّاليّت، ابتدا واژگان جديد و داراي ارزش املايي يا كلمههاي همخانواده، مترادف و متضاد را از كتاب درسي استخراج ميكند؛ آنگاه تعدادي از واژهها را كه بر روي كاغذ يا مقواي 7×10 نوشته است در هر جلسه به كودك ارائه ميكند. دانش آموز هر كارت را كه ميبيند و ميخواند بايد به ياد بسپارد و سپس با انگشت در فضا بنويسد. در صورت درستي عمل او، كارت بعدي آموزش داده ميشود. پس از مدّتي، معلّم ميتواند اندازهي كارتها را كوچكتر كند (7×5) و بر روي هر كارت چند كلمه بنويسد. (كلمههاي همخانواده، متضاد و ...) و با نشان دادن كارت به كودك و پس از مشاهدهي چندلحظهاي او، از كودك بخواهد تا آنچه را به ياد دارند بنويسند.
5- پيدا كردن كلمههاي مورد نظر: تعدادي كلمهي داراي ارزش املايي را با توجّه به نياز و اشكالات املايي كودك تهيه كنيد و سپس روي كارتهايي به ابعاد 7×5 بنويسيد. هر كارت را به مدّت 5 ثانيه به كودك نشان دهيد. پس از آن كارت را با ساير كارتها مخلوط كنيد و از او بخواهيد آن را در ميان كلمهها پيدا كند و يك بار از روي آن بنويسد.
دربخش بعدی فعالیت های زبانی دیگری ارائه خواهدشد.
همچنین نگارنده در کتاب های زیر فعالیت های زبانی متنوعی راباتوجه به اشکالات املایی دانش آموزان پیشنهاد کرده است که همکاران و اولیای گرامی می توانند به آن ها مراجعه کنند.موفق باشید.
۱.نوآموزان و املا (تقویت مهارت های خواندن و نوشتن - شناسایی و رفع اشکالات املایی نوآموزان با ارائه ی تمرین های مرتبط با هر مشکل )
مولف :جواد فتح آبادی - نشر صیانت مشهد
منتخب جشنواره ی کتاب های آموزشی رشد وزارت آموزش و پرورش در سال ۸۹به عنوان کتاب برتر در حوزه ی زبان آموزی
۲.رنگین کمان املا (تقویت مهارت های خواندن و نوشتن - فعالیت های املایی و نگارشی برای پایه ی سوم دبستان
انتشارات صیانت مشهد -شماره تماس مدیر نشر، آقای جواهری۰۹۱۵۵۰۵۳۳۲۵
۳-راهنماي آموزش املادر دبستان– مولف :جواد فتح آبادی
نشر تمرین مشهد-شماره تماس مدیر نشر، آقای حجازی ۰9153118983
۴-کتاب کارفارسی سوم دبستان******** کتاب کارفارسی چهارم دبستان
مؤلف : جواد فتح آبادی
شماره تماس مدیرانتشارات امید مهر،آقای دلقندی ۰۹۱۵۱۷۱۰۳۶۰.